WYDZIEDZICZENIE A ZACHOWEK

Instytucja zachowku służy do ochrony interesów osób najbliższych spadkodawcy przed skutkami dokonywanych przez niego rozporządzeń (zarówno w ramach swobody testowania, jak i wynikających z poczynionych za życia darowizn. Przez zachowek ustawodawca ogranicza zatem swobodę testowania (dysponowania majątkiem na wypadek śmierci). Wskazuje się, że ustawa w ten sposób zmierza do realizacji wartości jakimi są ochrona (dobro) rodziny. Zachowek ma na celu ograniczenie możliwości dysponowania majątkiem właśnie w celu ochrony przed arbitralnością decyzji spadkodawcy i ma służyć urzeczywistnieniu sprawiedliwego podziału schedy spadkowej przy uwzględnieniu uzasadnionych zdaniem ustawodawcy praw najbliższych.

Spadkodawca uzyskuje jednak prawo do pozbawienia w testamencie osób bliskich, wymienionych przez ustawę, praw do zachowku jedynie w sytuacjach enumeratywnie określonych normą art. 1008 kodeksu cywilnego, który stanowi:

Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Każdy z tych przypadków określa sytuacje, w których sposób zachowania się spadkobiercy uzasadnia moralnie akt pozbawienia opisanego wyżej prawa do zachowku. Przyjęta w ustawie (opisana wyżej) hierarchia wartości powoduje, że norma art. 1008 k.c. jako wyjątkowa, musi być więc interpretowana ściśle.

W orzecznictwie, odnosząc się do sytuacji faktycznych, uzasadniających zastosowanie art. 1008 k.c., wskazywano, że może ono polegać np. na niewykonywaniu obowiązku alimentacyjnego, nieudzieleniu opieki braku pomocy w chorobie, czy też doprowadzeniu do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych, prowadzącego do ustania więzi uczuciowej normalnej w stosunkach rodzinnych. Nieobojętna jest też dla oceny sytuacja życiowa spadkodawcy i uprawnionego do zachowku a także sfera psychiczna uprawnionego, uzasadniająca jego zachowanie się względem spadkodawcy.

W wielu przypadkach sporządzający testament za niedopełnianie względem niego obowiązków rodzinnychuznają nieutrzymywaniem przez długi czas kontaktów.

Takie zachowanie może być jednak niewystarczające do skutecznego wydziedziczenia. Istnienie podstawy wydziedziczenia np. niedopełniania względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych, w procesie o zasądzenie określonej kwoty tytułem zachowku musi udowodnić osoba zobowiązana do zapłaty, czyli strona pozwana. To na niej bowiem spoczywa ciężar dowodu wykazania przesłanek uprawniających spadkodawcę do wydziedziczenia. Samo nieutrzymywanie kontaktów ze spadkodawcą wcale nie musi zatem przesądzać o niedopełnianiu względem niego obowiązków rodzinnych.